دربارهء علت نام‌گذارى و نيز تاريخ و چگونگى شكل‌گيرى اين واژه نيز همانند بسيارى از اصطلاحات فرقه‌اى « 1 » ، ديدگاه يكسانى وجود ندارد . ابو حاتم اصطلاح « رافضه » را ويژهء شيعيان غيرزيدى دانسته ، مىگويد : شيعه پيش از ظهور زيد بن على يك سخن بودند ، و چون زيد كشته شد ، بخشى به جعفر بن محمّد و به امامت او متمايل شدند و چون زيد

--> ( 1 ) . براى نمونه ، « اعتزال » در لغت ، به معناى كناره‌گيرى است ، اما دربارهء وجه تسميهء « معتزله » به اين نام ، با گزارش‌هاى مختلف و احيانا متضاد ذيل روبه‌رو هستيم : الف ) نام‌گذارى آنها به معتزله به اين دليل است كه آنان با حضرت على عليه السّلام بيعت نكردند و از وى اعتزال گزيدند . اشعرى قمى ، ص 4 ؛ نشار ، همان ، ج 1 ، ص 376 . ب ) چون و اصل بن عطاء ، رئيس و مؤسس مكتب معتزله ، از مجلس درس حسن بصرى كناره‌گيرى كرد و گوشه‌اى جداگانه براى خود اختيار كرد . شهرستانى ، همان ، ج 1 ، ص 55 . ج ) منشأ اين نام‌گذارى ، اعتزال يكى ديگر از بنيانگذاران مكتب معتزله به نام عمرو بن عبيد ، از مجلس درس حسن بصرى بوده است . رازى ، ص 274 ؛ زهدى جار الله ، ص 10 به نقل از : ابن خلكان ، وفيات الاعيان . د ) چون معتقد به اعتزال صاحب گناه كبيره از مؤمنان و كافران بودند . همان ، ص 11 به نقل از : مسعودى ، مروج المذهب . ه ) چون از قول امّت دربارهء مرتكب كبيره كناره‌گيرى كردند و يا اساسا چون از ملت اسلام كناره‌گيرى نمودند . ( بغدادى ، ص 118 ؛ عراقى حنفى ، الفرق المفترقة و ص 46 ؛ شهرستانى ، همان ، ج 1 ، ص 52 . ) و ) چون از مجالس مسلمانان كنار رفتند . ( ملطى ، ص 36 و اسفراينى ، ص 22 . ) ز ) چون سران آنها از علايق دنيوى كناره‌گيرى كردند و به زهد و تقوا روى آوردند . ( ابو زهره ، تاريخ المذاهب الاسلاميه ، ص 118 - 119 . ) ح ) چون از بدعت‌ها و ديدگاه‌هاى اهل بدعت كناره‌گيرى كردند . ( المنية و الامل ، ص 4 . ) ط ) منشأ اين نام‌گذارى نه ديدگاه‌هاى مزبور ، بلكه بدين دليل است كه سخن معتزله در باب قضا و قدر همانند سخن فرقه « فروشيم » ، از فرقه‌هاى يهوديان ، مىباشد و معناى لغوى « فروشيم » نيز در زبان آنان مرادف با مفهوم « معتزله » در زبان عربى مىباشد . ( احمد امين ، فجر الاسلام ، ص 344 - 345 . ) دربارهء خاستگاه شكل‌گيرى و ديگر اسامى پسنديده و ناپسند اين فرقه نيز تفاوت‌هاى چندى وجود دارند . ( گردآورى اين اختلافات را نك در : زهدى جار الله ، المعتزله ، ص 9 - 15 . ) دربارهء منشأ نام‌گذارى كيسانيه ، مرجئه و قدريه نيز با چنين مشكلى روبه‌رو هستيم . به عنوان نمونه ( نك : الزينه ، ص 262 - 263 ، 272 - 273 . )